Cuma , 28 Eylül 2018

ev » Genel » ALİ ŞİR NEVAİ

ALİ ŞİR NEVAİ

Farsça'nın resmi dil olduğu, Türk aydınlarının bu dille eser vermeyi hüner kabul ettiği bir zamanda Nevai, Çağatayca'nın Farsça’dan üstün bir dil olduğunu savunmuştur.

Mayıs 28, 2015 10:19 am by: Kategori: Genel, Kim Kimdir? Yorum bırakın A+ / A-

ALİ ŞİR NEVAİ 2

NİZAMÜDDİN ALİ ŞİR NEVAİ

Eserleri

Ali Şir Nevai’nin Çağatay  edebiyatının oluşmasında büyük bir rolü vardır. Çeşitli konularda yazılmış 30’a yakın eseri bulunmaktadır. Eserlerinden bazıları şunlardır: Çağatayca Divan (5 tane), Farsça Divan (5 tane), Çihil Hadis (Kırk Hadis) ve Muhakemet’ül Lugateyn (İki sözlüğün karşılaştırılması)’dır.

  1. yüzyıldaÇağatayca‘nın (Çağatay Türkçesi’nin) klasik bir yazı dili olarak kimlik kazanmasında Ali Şir Nevai’nin önemi bilinmektedir. Nevai öncesinde ve Nevai’nin çağında,Timurlular devletinde Türkçe yazan sanatçılar azdır. Nevai, Türkçe’yi edebi dil olarak kullanmayan, Farsça yazan çağdaşlarına çatar. Çağdaşlarının Farsça‘nın karşısında edebi dil olarak Türkçe’yi yetersiz görmelerini eleştirir; eğer emek verilirse Türkçe’nin de Farsça kadar, hatta daha fazla anlatım inceliklerine sahip olduğunun görüleceğini belirtir. Bu görüşlerini Muhakemet’ül Lugateyn’de görürüz.

Türk dili tarihinde Divânu Lügati’t-Türk‘ten sonra ikinci önemli kitaptır. Hamse sahibi ilk Türk şairidir (hamse 5 mesneviden oluşur). Tezkire sahibidir(günümüz edebiyattaki biyografi): “Mecalüs’ün Nefais”. Şehrengiz:Doğup büyüdüğü “Herat” kentinin doğal güzelliklerini anlatır.

Şiirleri yaşamının değişik dönemlerine göre sınıflandırıp kronolojik olarak divanında toplamıştır.

Farsça‘nın resmi dil olduğu, Türk aydınlarının bu dille eser vermeyi hüner kabul ettiği bir zamanda Nevai, Çağatayca‘nın Farsça’dan üstün bir dil olduğunu savunmuştur. Bunu da eserleri ile kanıtlamış ve kendinden sonrakileri bu yolda eserler vermeye teşvik etmiştir.

Türkçe yazdığı şiirlerde kalem adı Nevāī ( anlamı “ağlayan”) adı altında, Ali Şir Nevai baş yazarların arasında, yazınsal Türk dilleri ailesi yararına büyük değişlik yapmıştır. Nevai kendisi başlıca Çağatay dilinde yazar ve 30 yıllık bir dönemin üzerinde 30 eser üretir, böylece Çağatayca Yazınsal dil olarak çok saygın ve önemli kabul edilmiştir. Nevai ayrıca Farsça yazdığı şiirlerde ise, Farsça dilinde (Fāni kalem adı altında, anlamı Arapça “fena” sözünden: yok oluş; mecazi mânâsı ise Allah’ın aşkıyla kendinden geçme, yok olma veya “gelip geçici”), Arapça ve Hintçe çok daha az bir sayıda eser yazmıştır. Ali Şir Nevai’nin en çok tanınmış şiirleri onun dört divanında, veya kabaca 50,000 şiir koleksiyonu bulunur.

  • Bedâiü’l-Bidâye;

Nevai bu ilk 842 şiir bulunan divanını 1470 yılında yazar. Bunlardan 585’i gazel, üçü müstezad, dördü muhammes, ikisi müseddes, üçü terci’-i bend, kırk dokuzu kıt’a, yetmiş sekizi rubâî, onu çistân, elli ikisi muamma, onu tuyuk, kırk altısı müfred’dir.

  • Nevâdirü’n-Nihâye;

1476 – 1483 yıllarında yazdığı şiirlerini bu ikinci divanında topladı.

1499 yılında yazdığı bu kitabı, devrinde olduğu gibi bugün de Türk dünyası için önemli olan, Türk dilinin gücünü ve yerini anlatan büyük bir eseridir.

  • Ghara’ib al-Sighar(Garâîbü’s-Sığar) şairin 7-20 yaşları arasında yazdığı gençlik şiirleridir.
  • Navadir al-Shabab(Nevâdirü’ş-Şebâb); 20-35 yaşları arasında yazdığı şiirlerdir.
  • Bada’i’ al-Wasat, (“Orta yaş harikaları”);

Bedâîü’l-Vasat orta yaş, yani 35-45 yaşları arasında yazılmış şiirlerden meydana gelir.

  • Fawa’id al-Kibar(Fevâyidü’l-Kibar) ise 45-60 yılları arasında yazılmış şiirlerdir.
  • Mizan-ül-Evzan(‎Mīẓān al-auẓān), (Vezinlerin Terazisi) aruz vezni hakkında eseri. Türkü sözcüğünün ilk olarak Ali Şir Nevâî’nin bu eserinde geçtiği bilinmektedir.
  • Hamset-ül-Mütehayyirin(‎Chamsat al-mutaḥirīn);

Piri, üstadı ve dostu Nureddin Abdurrahman Cami hakkında “Hamsetü’l Mutehayyırın” ismindeki eserini 1492-94 yılları arasında yazmıştır.

  • Târîh-i Mülûk-i ‘Acem(Tārikh-e Muluk-e Adscham),

1488 yılında Astrabad valisiyken yazdığı “Târîh-i Mülûk-i ‘Acem” (İran Memleketleri Tarihi) kitabı, bunlardan biridir. Nevai, bu eserinde “Arjasp Binni Efrasiyab kim, Türk Padişahi erdi. şeklinde Alp Er Tunga‘dan söz eder.

  • Mecalis-ün-Nefais(Majalis al-Nafais);

Bir derleme, 450 üzerinde çoğunlukla çağdaş ozanların (şairlerin) yaşam öyküsü (biyografik) kısa hikâyeleri içeren, çağdaş Timur kültürü tarihçilerine altın bir bilgi kaynağı oluşturur.

  • Divān-e Fānī, Farsça yazdığı şiirlerin toplandığı bu eserigazel biçiminde yazılmış ve mısra sayısı 12 bindir.
  • Nazm-ül-Cevahir1485 yılında,
  • Tuhfet-ül-Müluk(Farsça),
  • Münşeat(Türkçe);

Hüseyin Baykara‘ya ve başkalarına yazdığı mektupların toplandığı bu eserini 1498 yılında yazmıştır.

  • Sirâcü’l-Müslimin1488 yılında,
  • Tarih-i En-biya ve Hükema(Türkçe),
  • Mahbub-ül-Kulub fil-Ahlak1500 yılında,
  • Seyf-ül-Hadi,
  • Rekabet-ül-Münadi,
  • Mekârimü’l-Ahlâk;

Bu kitabında Nevai’nin yaptırdığı imaret, hânegâh, havuz, ribât (kervansaray) vb. eserlerin listesini veriyor.

  • Hâlât-ı Pehlâvân Muhammed, Pehlivan Muhammed hakkında yazdığı eseri. Nevai ayrıca “Vaq-fiye” (1482), “Risâle-yi Tir Endâhten” eserlerinin de sahibidir. “Seb’at Abhur” (Yedi Deniz) adlı bir de sözlük yazmıştır.

Tasavvuf eserleri

Lisânü’t-Tayr

Lisan-üt-Tayr, (Lisan-ol-tayr); Feridüddin Attar (Farsça: Farīdo d-Dīn ’Attār)’ın Manteq-ol-tayr, veya (Maqāmāt-e Toyūr)’dan esinlenerek, varlık ve ilahi gerçek üzerine görüşlerini, insan, tabiat ve yaşam üzerine 3500 beyitten oluşan tasavvufi bir eserini 1499 yılında yazmıştır.

Nesâimü’l-Muhabbet

Nesaim-ül-Mehabbe, (Nasāyim ul-Muhabbat); 750 tanınmış Sufi şeyhlerin listesi, Nureddin Abdurrahman Cami‘nin Nafahat al-uns adındaki eserinin Çağatayca çevirisidir.

Hamse

Nevai’nin diğer önemli eserlerini beş destansı şiir ve Nizami Gencevi (Nezāmī Ganjavī, tam ismi: Neẓām ad-Dīn Abū Muhammad Elyās ibn Yusūf ibn Zakī ibn Mu’ayyid)’den esinlenerek yazdığı Hamse yi oluşturur;

Hayret-ül-Ebrar

Hayret-ül-Ebrar (Hayrat-ol-abrar), Nevai’nin bu birinci mesnevisi, 7976 mısralık, felsefî bir eseridir. Dünya hayatı, insan kalbi ve cemiyet; tarihler, efsaneler, meseller vasıtasıyla anlatılır.

Ferhat ile Şirin

Ferhat ü Şirin (Farhād-o Shirin),

Leyla ile Mecnun

Leyla ile Mecnun (Layli va Majnun) ,  Türkçe uyarlaması hikâye, “Leylâ ile Mecnun destanı” (Dâstân-ı Leylî vü Mecnûn) ismiyle 16. yüzyılda Fuẓūlī tarafından yazılmıştır. Nevai bu üçüncü mesnevisini, sonradan söylentiye göre efsâneye dönüştürülen bu aşk hikâyesini, yüksek bir sanat ve zevkle Türkçe ve Türk ruhuyla işler. Nevai bu mesnevisinin sonunda şöyle ifade ediyor:

Men Türkçe başlaban rivayet

Qıldım bu fesâneni hikâyet.

Kim, şuhreti çün cahânga tolgay,

Türk eliğe dağı behre bolgay.

Nev çünki bükün cahânda etrâk

Köptür huştab’u safı idrâk.[5]

Sab’a-i Seyyar

Seb’a-i Seyyare (Sab’ai Sayyar) Nevai, dördüncü mesnevisi olan bu eserinde, Şark dünyasında çok yayılmış Behram Gur efsanesini ele alır.

Seddî İskenderî

Sedd-i İskenderi (Sadd-i-Iskandari), Nevai, bu beşinci mesnevisinde Büyük İskender’le ilgili efsanevî tarihi anlatmanın yanında, bu konuyu araç edip kendi devrinin maddî, manevî problemlerini, devlet, şah, halkın yönetilmesi, adalet, hakikat gibi konuları da işlemiştir.

Ali Şîr Nevaî, bir beytinde, nevrûz günü gece ile gündüzün eşit olmasından söz etmekte; diğer bir beyitte ise nevrûzla Kadir gecesini bir arada kullanarak, nevrûzu âdeta kutsallaştırmaktadır. Şair, çok güzel olan bir beyitinde, hitap ettiği kişinin her gecesinin Kadir; her gününün de nevrûz olmasını temenni etmektedir:

Vaslı ara kördüm reng emiş boynuyu-saçı

Tün-kün teng ekan zâhir olur boldı Nevrûz

Nevai’nin etkisi

Nevai’nin doğuda Hindistan’ı ve batıda Osmanlı imparatorluğuna kadar olan alanda büyük bir etkisi olmuştur. Nevai bu vasıflarıyla sadece Türkistan ve Türk dilli devletlere değil bütün dünyaya, bütün insanlığa ibret olacak bir şahsiyettir. Tarihte böyle bir şahsı bulmak zordur.

Babür, (1483 – 1530), Hindistan‘da Babür İmparatorluğu‘nun kurucusu, ilk İslami yöneticilerin arasında özgeçmişini destansı Babürnâme‘de yazmıştır. Babür Ali Şir Nevai’den çok etkilenir ve saygısını onun bu ünlü kitabında dahi görülür.

Osmanlılar Ana Asya mirası olduğunu bildiklerinden; I. Süleyman Nevai’den çok etkilenmiş ve onun üç kitabını kendi kütüphanesine aldırmıştır.

Şöhretli  Türk divan şairi FuẓūlīSafevi Hanedanı ve Osmanlı İmparatorluğu koruma ve himayesi altındaki yazar, Nevai’den çok etkilenir.

Diğer etkileri Rusya‘da Kazan‘da, Türkistan (Ana asya)’da, çağdaş Türkiye‘de ve tüm diğer Türkçe konuşulan bölgelerde görülmüştür.

Klasik dönemde, dil adı TurkīTürkī denilen Çağatayca’nın en önemlileri Mīr ʿAlī Schīr Nawā’ī ve Zāhir ad-Dīn Muhammad Bābur‘dür.

Zāhir ud-Dīn Muḥammad Bābor Herat’da şöyle yazar;

herkes onun faaliyetlerindeki kusursuzluğuna ulaşmayı denedi,
ALİ ŞİR NEVAİ Reviewed by on . NİZAMÜDDİN ALİ ŞİR NEVAİ Eserleri Ali Şir Nevai'nin Çağatay  edebiyatının oluşmasında büyük bir rolü vardır. Çeşitli konularda yazılmış 30'a yakın eseri bulunma NİZAMÜDDİN ALİ ŞİR NEVAİ Eserleri Ali Şir Nevai'nin Çağatay  edebiyatının oluşmasında büyük bir rolü vardır. Çeşitli konularda yazılmış 30'a yakın eseri bulunma Rating: 0

Yazı hakkında yorum yap

1
scroll to top